ถ้าพูดถึง “อาหารในสมัยพุทธกาล” หลายคนอาจจินตนาการว่าเป็นสำรับเรียบง่าย มีข้าวหนึ่งถ้วย แกงหนึ่งถ้วย แล้วก็ผักพื้นบ้านวางข้าง ๆ แต่พอเปิดพระไตรปิฎกดูจริง ๆ ต้องบอกว่า อาหารที่ถวายพระพุทธเจ้าบางมื้อไม่ได้ธรรมดาอย่างที่เราคิดเลย
.
เพราะมีทั้งของหวาน ของทอด เนื้อสัตว์ และข้าวสาลีอย่างดี เรียกว่าถ้าเอามาจัดสำรับสวย ๆ ในยุคนี้ก็มีสิทธิ์ดูเหมือน “โต๊ะไฟน์ไดนิ่งฉบับ 2,500 กว่าปีก่อน” ได้เหมือนกัน
.
หนึ่งในหลักฐานที่น่าสนใจอยู่ใน มนาปทายีสูตร พระไตรปิฎกเล่ม 22 อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต เรื่องของอุคคคหบดีชาวกรุงเวสาลี ผู้ถวายอาหารที่ตนเองชอบแด่พระพุทธเจ้า โดยในพระสูตรระบุชื่ออาหารเอาไว้ค่อนข้างชัดเจน ไม่ใช่การเดาเอาจากภาพอาหารโบราณในปัจจุบัน
.
เมนูแรกคือ “สาลปุบผกะ” ซึ่งพระไตรปิฎกเรียกว่าเป็น “ของเคี้ยว” และอรรถกถาอธิบายว่า ทำจากแป้งข้าวสาลี ปรุงด้วยของอร่อย 4 อย่าง ได้แก่ เนยใส น้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อย ฟังแล้วก็พอเข้าใจได้ว่าทำไมเจ้าของสำรับถึงบอกว่าเป็นของที่ตนเองชอบ เพราะแค่ส่วนผสมก็เหมือนรวมทีมความอร่อยมาเจอกันครบแล้ว
.
ต่อมาคือเมนูที่คนยุคนี้น่าจะสะดุดตาที่สุด นั่นคือ “เนื้อสุกรอย่างดี” พระสูตรระบุไว้ตรง ๆ ว่าอุคคคหบดีถวายเนื้อสุกรอย่างดี และในอรรถกถาอธิบายเพิ่มเติมว่าเป็นเนื้อสุกรอายุประมาณ 1 ปี ปรุงให้สุกด้วยเครื่องปรุงต่าง ๆ เช่น เมล็ดยี่หร่าและพุทรารสอร่อย
.
อีกอย่างที่น่าสนใจคือ “นาลิยสากะขาทนียาหาร” ซึ่งพระสูตรระบุว่าเป็นอาหารที่ทอดด้วยน้ำมัน ส่วนอรรถกถาอธิบายว่าใช้ผักประมาณหนึ่งทะนาน ขยำกับแป้งข้าวสาลี แล้วเคี่ยวในเนยใสที่ผสมเครื่องปรุง เช่น เมล็ดยี่หร่า รวมกับของอร่อย 4 ชนิด ก่อนอบให้สุก เรียกได้ว่าเป็นอาหารที่มีขั้นตอนการปรุงไม่น้อยเลย ไม่ใช่แค่เอาผักมาวางในจานแล้วจบ
.
ส่วนพระเอกของสำรับอย่าง “ข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่ขาวสะอาด” พระสูตรบอกว่ามี “กับมาก มีพยัญชนะมาก” หรือพูดง่าย ๆ ว่าเป็นข้าวสาลีขาวสะอาดที่จัดมาพร้อมกับอาหารประกอบหลายอย่าง เรียกว่ามื้อเดียวแต่เครื่องเคียงไม่ธรรมดาเลย
.
สิ่งที่น่าสนใจจึงไม่ใช่แค่เรื่องว่า “สมัยพุทธกาลกินอะไรกัน” อุคคคหบดีไม่ได้ถวายเพียงเพราะอาหารแพงหรืออลังการ แต่ถวาย สิ่งที่ตนเองเห็นว่าน่าพอใจ และพระพุทธเจ้าทรงรับด้วยความอนุเคราะห์ จากนั้นพระธรรมเทศนาก็เชื่อมกลับไปที่หลักสำคัญว่า ผู้ให้ของที่น่าพอใจ ย่อมได้ของที่น่าพอใจ
.
ทำให้เราเห็นอีกมุมหนึ่งของพระพุทธศาสนา ว่ารายละเอียดเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวันของผู้คนเมื่อกว่า 2,500 ปีก่อนก็ยังถูกบันทึกไว้ในพระไตรปิฎกอย่างน่าสนใจ อาหารบางอย่างอาจฟังดูคุ้น บางอย่างฟังดูแปลกสำหรับคนยุคนี้
.
แต่สิ่งที่สำคัญกว่าหน้าตาหรือรสชาติของอาหาร คือ “เจตนาของผู้ให้” เพราะของที่ถวายอาจหมดไปในมื้อเดียว แต่ความตั้งใจดีที่อยู่เบื้องหลังการให้ กลับเป็นสิ่งที่พระพุทธศาสนาให้ความสำคัญเสมอ
.
แล้วถ้าได้ย้อนเวลากลับไปเห็นสำรับนี้ด้วยตาตัวเองจริง ๆ…เราจะยังคิดว่าอาหารในสมัยพุทธกาลเรียบง่ายอย่างที่เคยจินตนาการกันอยู่ไหม?